![\"\"](\"https:\/\/gorzkayuca.com\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/roads-3.jpg\")
<\/p>\n\n\n\nOckn\u0119\u0142am si\u0119 oko\u0142o sz\u00f3stej rano, kiedy autobus podskoczy\u0142 na kamieniu, a pierwsze promienie s\u0142o\u0144ca rozszczepia\u0142y si\u0119 ju\u017c w perlistych kroplach sp\u0142ywaj\u0105cych po zaparowanej szybie. Przetar\u0142am oczy r\u0119kawem, kawa\u0142ek okna chusteczk\u0105 i zobaczy\u0142am wielkie g\u00f3ry, po kt\u00f3rych m\u00f3j wytrwa\u0142y wehiku\u0142 dalekobie\u017cny kr\u0105\u017cy\u0142 przez ca\u0142\u0105 noc, cierpliwie przekradaj\u0105c si\u0119 serpentynami do krainy selwy centralnej. <\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Drogi w Andach s\u0105 raczej w\u0105skie \u2013 kiedy patrzysz w d\u00f3\u0142 przez szyb\u0119, cz\u0119sto nie widzisz nic opr\u00f3cz g\u0142odnej przepa\u015bci z male\u0144kim j\u0119zykiem rzeki mlaszcz\u0105cym gdzie\u015b po\u015br\u00f3d cieni na samym dnie kanionu. W takich chwilach mo\u017cna poczu\u0107 si\u0119 bardzo \u201ena miejscu\u201d, to znaczy jak nic nieznacz\u0105ca drobina ludzka, kt\u00f3r\u0105 byle podmuch zdolny jest str\u0105ci\u0107 w niebyt. Wobec takiego wra\u017cenia lepiej rozumie si\u0119 kult g\u00f3r, jako bog\u00f3w samych w sobie (Apus), wyznawany na tych terenach jeszcze w czasach prekolumbijskich. By\u0142y to g\u00f3ry, kt\u00f3re w wielu mitach zrodzi\u0142y ludzko\u015b\u0107 wype\u0142zaj\u0105c\u0105 z jaski\u0144, wymaga\u0142y ofiar i szacunku, ale tak\u017ce dawa\u0142y schronienie. W po\u0142owie XVIII wieku zatrzyma\u0142a si\u0119 na nich wojna toczona przez zjednoczone plemiona india\u0144skie przeciwko hiszpa\u0144skiej pot\u0119dze kolonialnej \u2013 jedyna, kt\u00f3ra zako\u0144czy\u0142a si\u0119 niekwestionowanym zwyci\u0119stwem ludno\u015bci rdzennej.1<\/sup><\/p>\n\n\n\n Wi\u0119kszo\u015b\u0107 Peruwia\u0144czyk\u00f3w nie zna historii Amazonii – jak twierdzi\u0142 m\u00f3j wyk\u0142adowca etnografii na uczelni w Limie \u2013 nie ucz\u0105 si\u0119 jej w szko\u0142ach, nie wzbudza ona zainteresowania. W XIX wieku, kiedy Peru uzyska\u0142o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 i jako nowa republika poszukiwa\u0142o w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci, zdecydowano si\u0119 zbudowa\u0107 poczucie wsp\u00f3lnoty narodowej na elementach dawnych tradycji andyjskich. Kto\u015b m\u00f3g\u0142by s\u0142usznie oburzy\u0107 si\u0119 na tak\u0105 hipokryzj\u0119 \u2013 oto w kilkaset lat po zrujnowaniu pa\u0144stwa Ink\u00f3w potomkowie naje\u017ad\u017ac\u00f3w si\u0119gaj\u0105 do ich historii, aby uczyni\u0107 z niej w\u0142asn\u0105 dum\u0119 narodow\u0105. Trzeba jednak przyzna\u0107, \u017ce nie mieli tutaj zbyt wielkiego wyboru \u2013 nar\u00f3d bowiem nie mo\u017ce istnie\u0107 bez jakiejkolwiek historii. Wsp\u00f3lnota do\u015bwiadcze\u0144 \u2013 nawet naci\u0105gana \u2013 potrafi by\u0107 spoiwem mocniejszym ni\u017c sama kultura czy j\u0119zyk. Wybrano zatem histori\u0119 tych Indian, kt\u00f3rych ju\u017c dawniej uwa\u017cano za najbardziej \u201ezaawansowanych w rozwoju\u201d. Przy okazji jednak zupe\u0142nie pomini\u0119to histori\u0119 lud\u00f3w amazo\u0144skich. <\/p>\n\n\n\n Warto doda\u0107, \u017ce relacja pomi\u0119dzy sierr\u0105 i selw\u0105 to jeden z najstarszych w tym regionie \u015bwiata przejaw\u00f3w dyskryminacji etnicznej \u2013 i nie pisz\u0119 tutaj wy\u0142\u0105cznie o czasach kolonizacji czy o konfliktach wsp\u00f3\u0142czesnych. Mam na my\u015bli stosunki mi\u0119dzy plemionami india\u0144skimi si\u0119gaj\u0105ce jeszcze poprzednich stuleci, kiedy tzw. se\u00f1orios \u2013 pa\u0144stewka g\u00f3rskie \u2013 z konieczno\u015bci naturalnej wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce si\u0119 ju\u017c zaawansowanymi technikami agrokultury, odnosi\u0142y si\u0119 do nizinnych plemion le\u015bnych z pewnym odcieniem l\u0119ku i pogardy. \u015awiadcz\u0105 o tym niekt\u00f3re mity, np. zachowana w r\u00f3\u017cnych wersjach – od Cuzco na po\u0142udniu po Chachapoyas na p\u00f3\u0142nocy – historyjka o Juanie Osito, opowiadaj\u0105ca o porwaniu panny z miasteczka przez nied\u017awiedzia z lasu. Cho\u0107 najstarsza spisana forma nosi ju\u017c \u015blady chrystianizacji, wielu badaczy uwa\u017ca, \u017ce za g\u0142\u00f3wnymi postaciami stoj\u0105 tutaj cywilizowana sierra i dzika selwa, a z gwa\u0142tu zadanego pierwszej przez drug\u0105 rodzi si\u0119 potw\u00f3r, dla kt\u00f3rego nie b\u0119dzie miejsca w \u015bwiecie ludzkim.2<\/sup><\/p>\n\n\n\n Mitom z teren\u00f3w g\u00f3rskich dotrzymuj\u0105 kroku wyobra\u017cenia amazo\u0144skie, portretuj\u0105ce Ink\u00f3w raz jako bog\u00f3w technologii, innym razem \u2013 jako tyran\u00f3w i uzurpator\u00f3w.1<\/sup> Rzecz znamienna \u2013 im dalej w las \u2013 czyli im s\u0142absza kontrola administracji inkaskiej na danym obszarze, tym bardziej przewa\u017ca wizerunek g\u00f3rskich w\u0142adc\u00f3w jako „surowych ale dobrych”, genialnych profesjonalist\u00f3w. Grupy etniczne selwy \u017cyj\u0105ce w bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie czy te\u017c w obr\u0119bie re\u017cimu Ink\u00f3w mia\u0142y ju\u017c o nich du\u017co gorsze zdanie, niekiedy zreszt\u0105 ca\u0142kiem zas\u0142u\u017cone. <\/p>\n\n\n\n Tawantinsuyu, kt\u00f3re wbrew popularnym twierdzeniom o \u201estaro\u017cytnym\u201d pa\u0144stwie Ink\u00f3w powsta\u0142o w XII w. n.e., mog\u0142o niew\u0105tpliwie poszczyci\u0107 si\u0119 wysokim poziomem kultury, in\u017cynierii czy architektury. Jednocze\u015bnie nale\u017ca\u0142o prawdopodobnie do najgorszych system\u00f3w totalitarnych stworzonych przez cz\u0142owieka. Od poddanych oczekiwano nieustaj\u0105cej pracy, a lenistwo karano \u015bmierci\u0105. \u017bycie przeci\u0119tnego cz\u0142owieka by\u0142o planowane w ca\u0142o\u015bci przez zarz\u0105dc\u00f3w \u2013 rola spo\u0142eczna, zawodowa, ma\u0142\u017ce\u0144stwo i miejsce zamieszkania. Obowi\u0105zywa\u0142 zakaz przemieszczania si\u0119, a jednocze\u015bnie przymusowo przesiedlano ca\u0142e grupy ludno\u015bci. Rozpowszechniona w pa\u0144stwie ideologia gwarantowa\u0142a w\u0142adcom absolutny pos\u0142uch. Inkom uda\u0142o si\u0119 dokona\u0107 czego\u015b niebywa\u0142ego \u2013 doprowadzili bowiem swoich poddanych, pochodz\u0105cych z r\u00f3\u017cnych kultur g\u00f3rskich i nizinnych, do wsp\u00f3lnego przekonania \u017ce niepos\u0142usze\u0144stwo wobec nich jest niemoralno\u015bci\u0105 i jako takie zas\u0142uguje na pot\u0119pienie.3<\/sup> W ten spos\u00f3b ca\u0142e rozleg\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo pilnowa\u0142o si\u0119 samo \u2013 od suchych pustkowi i lodowc\u00f3w Collasuyu na po\u0142udniu po wielk\u0105 d\u017cungl\u0119 Antisuyu na p\u00f3\u0142nocy i na wschodzie. <\/p>\n\n\n\n Dok\u0142adne opisy inkaskiego systemu zachowa\u0142y si\u0119 w dzie\u0142ach XVI-wiecznych kronikarzy, kt\u00f3rych analiza wchodzi\u0142a w zakres moich studi\u00f3w. Na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0105 tu dzie\u0142a Felipe Guamana Poma de Ayali oraz Inki Garcilasso de la Vegi. Pierwszy z nich stworzy\u0142 niemal 1200-stronicowy manuskrypt zawieraj\u0105cy prawie 400 rycin opatrzonych komentarzami zar\u00f3wno w j\u0119zyku hiszpa\u0144skim, jak i w quechua. Dzie\u0142o zatytu\u0142owane \u201eNueva Coronica y Buen Gobierno\u201d zosta\u0142o wys\u0142ane na pocz\u0105tku XVII w. na dw\u00f3r hiszpa\u0144ski i\u2026 zagin\u0119\u0142o. Trzysta lat p\u00f3\u017aniej, dok\u0142adnie w 1908 r. w Bibliotece Kr\u00f3lewskiej w Kopenhadze dokonano niezwyk\u0142ego odkrycia, kt\u00f3re znacznie poszerzy\u0142o dotychczasow\u0105 wiedz\u0119 o sytuacji w XVI-wiecznym Peru. Niewiele wiadomo natomiast o samym autorze \u2013 wedle jego w\u0142asnych s\u0142\u00f3w pochodzi\u0142 z wysokiego rodu Ink\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n Podobnym statusem m\u00f3g\u0142 pochwali\u0107 si\u0119 drugi z wymienionych autor\u00f3w, o kt\u00f3rego \u017cyciu zachowa\u0142o si\u0119 znacznie wi\u0119cej informacji. Jako potomek konkwistadora oraz coya<\/em> \u2013 ksi\u0119\u017cniczki inkaskiej \u2013 zosta\u0142 wychowany w obydwu kulturach, zna\u0142 j\u0119zyk india\u0144skich przodk\u00f3w i m\u00f3g\u0142 lepiej ni\u017c ktokolwiek inny odda\u0107 specyfik\u0119 \u017cycia w Peru tamtego czasu. P\u00f3\u017aniejsze analizy dowiod\u0142y, \u017ce autor zatai\u0142 niekt\u00f3re szczeg\u00f3\u0142y inkaskich tradycji, aby przedstawi\u0107 lud swojej matki w nieco lepszym \u015bwietle. Dlatego dzie\u0142o \u201eComentarios reales de los Incas\u201d \u2013 pono\u0107 prawdziwy bestseller dawnych salon\u00f3w europejskich \u2013 milczy na temat sk\u0142adania ofiar z ludzi, a opresyjny system ukazuje raczej jako porz\u0105dek, w kt\u00f3rym wszystko znajduje si\u0119 na w\u0142a\u015bciwym, kosmicznym miejscu. My\u015bl\u0105cy czytelnik mo\u017ce jednak na podstawie opisu praw i instytucji wyci\u0105gn\u0105\u0107 samodzielnie wnioski o tym, jak wygl\u0105da\u0142o \u017cycie podbitych plemion w \u201eImperium S\u0142o\u0144ca\u201d. <\/p>\n\n\n\n Bior\u0105c to wszystko pod uwag\u0119 trudno dziwi\u0107 si\u0119 mitom, kt\u00f3re do dzi\u015b kr\u0105\u017c\u0105 w\u015br\u00f3d dawnych obywateli Antisuyu, chocia\u017c up\u0142yn\u0119\u0142o tak wiele pokole\u0144. Niekt\u00f3re przypisuj\u0105 w\u0142a\u015bnie Inkom win\u0119 za nadej\u015bcie bia\u0142ego cz\u0142owieka.1 <\/sup>Nie ulega jednak w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce sukces dokonanego przez nich wcze\u015bniej podboju by\u0142 w du\u017cej mierze zas\u0142ug\u0105 m\u0105drej polityki. Mimo oficjalnego i narzuconego wsz\u0119dzie kultu S\u0142o\u0144ca oraz Sapy Inki, w pa\u0144stwie obowi\u0105zywa\u0142a tolerancja religijna. Zdobywcy przeczuwali, \u017ce walka z lokalnymi formami kultu nie ma wielkiego sensu ani perspektyw, mog\u0142a co najwy\u017cej zradykalizowa\u0107 nastroje w\u015br\u00f3d poddanych. Dlatego starali si\u0119 raczej w\u0142\u0105cza\u0107 zastane wierzenia do w\u0142asnej oficjalnej religii, kt\u00f3ra tym samym stawa\u0142a si\u0119 \u0142atwiejsza do zaakceptowania. <\/p>\n\n\n\n Mo\u017cna sobie zatem wyobrazi\u0107, jakim zaskoczeniem dla rdzennej ludno\u015bci by\u0142a postawa misjonarzy, kt\u00f3rzy przyszli nie tylko narzuci\u0107 im w\u0142asn\u0105 religi\u0119, ale te\u017c unicestwi\u0107 wszystkie inne. Sam podb\u00f3j i wprowadzanie nowych bog\u00f3w nie by\u0142o w tym regionie \u015bwiata \u017cadn\u0105 nowo\u015bci\u0105, ale ju\u017c chrze\u015bcija\u0144ska zaciek\u0142o\u015b\u0107 oraz pretensje do wy\u0142\u0105czno\u015bci duchowej stanowi\u0142y co\u015b niepoj\u0119tego.4 <\/sup>Zdumienie by\u0142o tak wielkie, \u017ce nawet granica selwy \u2013 ta majestatyczna linia przepastnego lasu, kt\u00f3ra w umy\u015ble ludzkim nieraz skutecznie oddziela wymiar cywilizowany od chaosu \u2013 nawet ona pocz\u0105tkowo ust\u0105pi\u0142a rozmodlonej fali wzbieraj\u0105cej na wybrze\u017cu i napieraj\u0105cej przez kaniony i szczeliny g\u00f3r. <\/p>\n\n\n\n Tej w\u0142a\u015bnie magicznej granicy wypatrywa\u0142am niecierpliwie, kiedy autobus sun\u0105cy wci\u0105\u017c na wysoko\u015bci ponad trzech tysi\u0119cy metr\u00f3w mija\u0142 Tarm\u0119 \u2013 niewielkie miasteczko, kt\u00f3re \u015bledzi\u0142o pojazd przeje\u017cd\u017caj\u0105cy obok targowiska dziesi\u0105tkami zaniepokojonych oczu. Niskie budynki wydawa\u0142y si\u0119 wyrasta\u0107 wprost z kamienia \u2013 tak identyczny by\u0142 ich kolor, \u017ce zlewa\u0142y si\u0119 z pod\u0142o\u017cem i otaczaj\u0105cymi \u015bcianami g\u00f3r. Na tym tle odcina\u0142y si\u0119 jaskrawo kolorowe stroje kobiet oraz sterty warzyw \u2013 przede wszystkim bladoz\u0142ote choclos<\/em> czyli grube i kr\u00f3tkie kolby peruwia\u0144skiej kukurydzy o wielkich ziarnach. Pomi\u0119dzy workami ry\u017cu i komosy da\u0142o si\u0119 dostrzec tak\u017ce zielone guanabany<\/em> i noni <\/em>– owoce przywiezione z niedalekiej selwy. <\/p>\n\n\n\n \u017bycie osiad\u0142o tu w za\u0142omie skalnym i urz\u0105dzi\u0142o si\u0119 na dobre jeszcze za panowania Ink\u00f3w, kiedy osada nosi\u0142a nazw\u0119 Tarmatambo. W XVII wieku w\u015br\u00f3d jej mieszka\u0144c\u00f3w znajdowali si\u0119 ju\u017c osadnicy hiszpa\u0144scy i metysi, kt\u00f3rzy jednak nie spieszyli si\u0119 wcale z podbijaniem strefy podg\u00f3rskiej. Kontynuuj\u0105c lokalny zwyczaj, tu i \u00f3wdzie na zielonych zboczach za\u0142o\u017cyli enklawy potrzebne do uprawiania niekt\u00f3rych gatunk\u00f3w ro\u015blin.1<\/sup> Dalsze tereny le\u015bne zamieszkiwa\u0142y ju\u017c liczne spo\u0142eczno\u015bci selwy zachowuj\u0105ce neutralny dystans. Mimo burzliwych czas\u00f3w w okolicy utrzymywa\u0142 si\u0119 wzgl\u0119dny spok\u00f3j. A potem nadeszli franciszkanie. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Ockn\u0119\u0142am si\u0119 oko\u0142o sz\u00f3stej rano, kiedy autobus podskoczy\u0142 na kamieniu, a pierwsze promienie s\u0142o\u0144ca rozszczepia\u0142y si\u0119 ju\u017c w perlistych kroplach sp\u0142ywaj\u0105cych po zaparowanej szybie. Przetar\u0142am oczy r\u0119kawem, kawa\u0142ek okna chusteczk\u0105 i zobaczy\u0142am wielkie g\u00f3ry, po kt\u00f3rych m\u00f3j wytrwa\u0142y wehiku\u0142 dalekobie\u017cny kr\u0105\u017cy\u0142 przez ca\u0142\u0105 noc, cierpliwie przekradaj\u0105c si\u0119 serpentynami do krainy selwy centralnej. Drogi w Andach…<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[2],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/173"}],"collection":[{"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=173"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/173\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":826,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/173\/revisions\/826"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=173"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=173"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=173"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/gorzkayuca.com\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/sc-frontera.jpg\")
<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/gorzkayuca.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/incas-2-811x1024.jpg\"){kind=spacer}
![\"\"](\"https:\/\/gorzkayuca.com\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/ss.jpg\")
<\/p>\n\n\n\n