{"id":216,"date":"2019-12-01T22:19:08","date_gmt":"2019-12-01T21:19:08","guid":{"rendered":"https:\/\/gorzkayuca.com\/?p=216"},"modified":"2025-01-19T21:26:58","modified_gmt":"2025-01-19T20:26:58","slug":"spacerkiem-w-dzien-targowy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/2019\/12\/01\/spacerkiem-w-dzien-targowy\/","title":{"rendered":"Spacerkiem w dzie\u0144 targowy"},"content":{"rendered":"\n

Kocham targowiska. Bazary, kiermasze, jarmarki, markets<\/em> i mercados<\/em> \u2013 wsz\u0119dzie na \u015bwiecie stanowi\u0105 doskona\u0142y przegl\u0105d tych rzeczy, kt\u00f3re budz\u0105 zmys\u0142y i s\u0105 zazwyczaj niezb\u0119dne do \u017cycia. Jedzenie w podstawowym, najmniej przetworzonym wydaniu, stroje dla ka\u017cdego, cz\u0119\u015bci zamienne oraz ca\u0142a masa klamot\u00f3w, kt\u00f3re nie wiadomo dlaczego w kupie ciesz\u0105, cho\u0107 pojedynczo ka\u017cdy z nich staje si\u0119 wiecznym \u017cywicielem roztoczy kurzu. Uwielbiam te nieko\u0144cz\u0105ce si\u0119 parady work\u00f3w kasz i ry\u017cu, przypraw we wszystkich mo\u017cliwych kolorach, warzyw i owoc\u00f3w, zi\u00f3\u0142 i domowych mikstur, klapk\u00f3w, stanik\u00f3w, figurek, \u015brubek, latarek, szufli, znaczk\u00f3w \u2013 s\u0142owem: wszystkiego, co mo\u017ce si\u0119 przyda\u0107 w domu. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kolorowy kosmos warzyw i owoc\u00f3w – targowisko na przedmie\u015bciach La Merced<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W samym centrum La Merced jest jedno, stale otwarte targowisko miejskie, ulokowane w betonowych pawilonach, gdzie w pl\u0105taninie do\u015b\u0107 ciemnych zau\u0142k\u00f3w mo\u017cna natkn\u0105\u0107 si\u0119 a to na rze\u017anika, a to na znachora. We wn\u0119kach tu i \u00f3wdzie pi\u0119trz\u0105 si\u0119 l\u015bni\u0105ce cielska doncellas<\/em> prosto z rzeki, ci\u0119te z metra polana yuki oraz ki\u015bcie d\u0142ugich zielonych banan\u00f3w do sma\u017cenia. Niskie korytarze pomalowane na niebiesko robi\u0105 wra\u017cenie sieci kana\u0142\u00f3w i kom\u00f3rek \u2013 niezbyt zach\u0119caj\u0105cych. Du\u017co lepiej wygl\u0105daj\u0105 zewn\u0119trzne fasady pawilon\u00f3w, gdzie jedna po drugiej mieszcz\u0105 si\u0119 pijalnie sok\u00f3w owocowych.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kram ze \u015bwie\u017cymi rybami – truchas, doncellas, bacalaos… <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Juguer\u00edas – pijalnie sok\u00f3w w La Merced<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Tak jest \u2013 tu\u017c obok siebie znajduje si\u0119 z dziesi\u0119\u0107 takich punkt\u00f3w, kt\u00f3rych jedynym przeznaczeniem jest miksowanie sok\u00f3w i koktajli ze \u015bwie\u017cych tropikalnych owoc\u00f3w wybranych przez klienta. Gdy to zobaczy\u0142am na pocz\u0105tku przypomnia\u0142a mi si\u0119 rodzinna \u0141\u00f3d\u017a oraz pewien plac z szeregiem niepokoj\u0105co pustych identycznych kwiaciarni otwartych \u015bwi\u0105tek-pi\u0105tek przez 24 h, o kt\u00f3rych wszyscy m\u00f3wili zawsze – p\u00f3\u0142 \u017cartem, p\u00f3\u0142 serio – \u017ce to taka lokalna eko-pralnia. Takie te\u017c by\u0142o moje pierwsze skojarzenie w juguer<\/em>\u00edas<\/em> de La Merced, ale szybko zauwa\u017cy\u0142am, \u017ce przy sokowir\u00f3wkach stale panuje ruch, z alejki frun\u0105 co chwila po\u015bwisty tasak\u00f3w skalpuj\u0105cych dorodne ananasy w takt zapuszczaj\u0105cych motory blender\u00f3w. Mo\u017cna tutaj wyczu\u0107 serce miasteczka – jednostajnie ha\u0142asuj\u0105c\u0105 soczyst\u0105 maszynowni\u0119, gdzie ludzie po pracy ch\u0119tnie zatrzymuj\u0105 si\u0119 odetchn\u0105\u0107 i pogada\u0107. Tamtego leniwego popo\u0142udnia pod koniec sierpnia wi\u0119kszo\u015b\u0107 wysokich sto\u0142k\u00f3w przy kontuarach by\u0142a zaj\u0119ta, a dooko\u0142a uwijali si\u0119 drobni sprzedawcy z dwuko\u0142owymi w\u00f3zkami pe\u0142nymi a to choclos<\/em>, a to przepi\u00f3rczych jaj, a to racuszk\u00f3w z m\u0105ki yuki.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Pod sokowir\u00f3wk\u0105 – lokalny chiromanta wr\u00f3\u017cy z r\u0119ki sprzedawczyni przepi\u00f3rczych jaj.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wiem, \u017ce w Polsce u\u017cywa si\u0119 nazwy maniok. Naprawd\u0119 to wiem – wed\u0142ug nomenklatury systematycznej \u2013 Manihot esculenta<\/a><\/em>, a bardziej swojsko \u2013 podp\u0142omycz naju\u017cyteczniejszy. Dla mnie jednak po miesi\u0105cach sp\u0119dzonych w Ameryce Po\u0142udniowej jedyn\u0105 nazw\u0105, kt\u00f3ra gra i brzmi jak trzeba pozostaje yuca, nawet je\u015bli podczas pisania musz\u0119 czasem zamienia\u0107 w deklinacji literk\u0119 c<\/em> na k<\/em>. Nie chodzi tu tylko o moje poczucie estetyki \u2013 yuca to amazo\u0144ski ziemniak, podstawa wy\u017cywienia i przetrwania w selwie. Kiedy we wschodnim Peru rozmawia si\u0119 o kulturze i sztuce kulinarnej, ten gruby korze\u0144 cieszy si\u0119 niezmiennie zas\u0142u\u017conym szacunkiem \u017celaznego zapasu w le\u015bnej piwniczce. Jego uprawy stanowi\u0105 jeden z najlepszych przyk\u0142ad\u00f3w harmonijnego wsp\u00f3\u0142\u017cycia ludno\u015bci rdzennej z cyklicznie meandruj\u0105cymi rzekami. Wraz z kolejnymi porami deszczowymi koryta potrafi\u0105 zmienia\u0107 sw\u00f3j bieg, tworz\u0105c przy tym zupe\u0142nie nowe laguny, kana\u0142y i zatoczki. W porze suchej po opadni\u0119ciu w\u00f3d, rzeki ods\u0142aniaj\u0105 szerokie \u0142achy pod\u0142o\u017ca z naniesionym \u017cyznym mu\u0142em \u2013 i na tych w\u0142a\u015bnie pla\u017cach sadzi si\u0119 yuc\u0119, a plony zbiera si\u0119 przed nadej\u015bciem kolejnych deszczy. Mo\u017ce dlatego wydaje mi si\u0119, \u017ce to kr\u00f3tkie bulwiaste s\u0142owo wypowiadane jest zawsze g\u0142osem przeznaczenia, stanowi zapis uk\u0142adu pomi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a ziemi\u0105, wytycza \u015bcie\u017ck\u0105 d\u017awi\u0119kow\u0105 przez selw\u0119.  Z tej w\u0142a\u015bnie przyczyny nie potrafi\u0119 w tym wypadku u\u017cywa\u0107 polskiej nazwy. Yuca stanowi dla mnie jak\u0105\u015b prawd\u0119 o tym z\u0142o\u017conym \u015bwiecie. Zostan\u0119 wi\u0119c przy niej, nawet je\u015bli wiem, \u017ce w Polsce \u0142atwo pomyli\u0107 j\u0105 z yucc\u0105 \u2013 popularn\u0105 ro\u015blin\u0105 doniczkow\u0105 z Ameryki \u015arodkowej i P\u00f3\u0142nocnej.<\/p>\n\n\n\n

W Amazonii nie brakuje ro\u015blin jadalnych i leczniczych, czyni to zreszt\u0105 podstawow\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 w popularnych wyobra\u017ceniach na temat ubogiej sierry i ubogiej selwy. W g\u00f3rach mo\u017cna \u0142atwo umrze\u0107 z g\u0142odu, ka\u017cda uprawa to wyszarpywanie ziemi nielicznych \u017cyznych skrawk\u00f3w. O selwie natomiast cz\u0119sto mo\u017cna us\u0142ysze\u0107, \u017ce zawsze wy\u017cywi si\u0119 sama \u2013 co nie jest wcale takie oczywiste. Tam, gdzie poch\u00f3d przemys\u0142u i cywilizacji zdo\u0142a\u0142 przerwa\u0107 zielon\u0105 granic\u0119 i dokona\u0107 nieodwracalnych zmian, po\u017cywienia zaczyna brakowa\u0107. W sytuacjach g\u0142\u0119bokich kryzys\u00f3w ekonomicznych dochodzi nieraz do wypadk\u00f3w spo\u017cycia gorzkiej yuki, kt\u00f3ra bez odpowiedniej obr\u00f3bki wywo\u0142uje ci\u0119\u017ckie, niekiedy \u015bmiertelne zatrucia zwi\u0105zkami cyjanku. W ostatnich latach przypadki<\/a> takie odnotowano mi\u0119dzy innymi w Wenezueli. <\/p>\n\n\n\n

Rzecz jasna, nale\u017cy te\u017c liczy\u0107 si\u0119 z ryzykiem zwyk\u0142ej pomy\u0142ki \u2013 korzenie yuki s\u0142odkiej i gorzkiej bywaj\u0105 do siebie \u0142udz\u0105co podobne. \"\"<\/p>\n\n\n\n

Kiedy spaceruje si\u0119 po targu w selwie centralnej Peru takie informacje wydaj\u0105 si\u0119 nieprawdopodobne. Jak to mo\u017cliwe, \u017ce puszcza amazo\u0144ska przy takim bogactwie gatunk\u00f3w, kolor\u00f3w, odcieni i zapach\u00f3w mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 gdzie indziej miejscem tak surowym, aby jej mieszka\u0144cy ryzykowali nape\u0142nienie \u017co\u0142\u0105dk\u00f3w zatruciem? A jednak to si\u0119 zdarza, gdy zak\u0142\u00f3cona zostaje r\u00f3wnowaga mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a \u015brodowiskiem, kt\u00f3rego gleba \u2013 wbrew utartym przekonaniom \u2013 nie nale\u017cy do a\u017c tak \u017cyznych i urodzajnych. <\/p>\n\n\n\n

Witalno\u015b\u0107 lasu deszczowego to zas\u0142uga wsp\u00f3\u0142pracy wszystkich jego pi\u0119ter oddaj\u0105cych sobie nawzajem sk\u0142adniki niezb\u0119dne do \u017cycia i rodzenia plon\u00f3w. \u015awiadomo\u015b\u0107 tego przysz\u0142a jednak do\u015b\u0107 p\u00f3\u017ano. Jeszcze w latach 60` w Peru my\u015blano, \u017ce na wykarczowanych terenach powstan\u0105 bez problemu kwitn\u0105ce plantacje, sta\u0142ym i wartkim dop\u0142ywem zasilaj\u0105ce doch\u00f3d krajowy. Jednak niemal ka\u017cda pi\u0119d\u017a ziemi pozbawiona le\u015bnego poszycia bardzo szybko stawa\u0142a si\u0119 kolejnym nieu\u017cytkiem. Wylesienie obj\u0119\u0142o znaczne obszary, szczeg\u00f3lnie na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d, w stron\u0119 Ucayali, gdzie mo\u017cna ca\u0142ymi godzinami jecha\u0107 autobusem obserwuj\u0105c poro\u015bni\u0119te rzadkimi kar\u0142owatymi chwastami dawne pola. Mo\u017cna by przypuszcza\u0107, \u017ce politycy i przedsi\u0119biorcy drugiej po\u0142owy XX wieku naucz\u0105 si\u0119 wi\u0119cej na spektakularnym b\u0142\u0119dzie Henry`ego Forda, kt\u00f3ry w latach 30` utopi\u0142 gigantyczn\u0105 fortun\u0119 pr\u00f3buj\u0105c za\u0142o\u017cy\u0107 plantacj\u0119 kauczuku w Brazylii nad rzek\u0105 Tapajos. W tym celu nakaza\u0142 ogo\u0142oci\u0107 teren o powierzchni kilkunastu tysi\u0119cy km2<\/sup>, wybudowa\u0142 te\u017c osad\u0119 Aveiro \u2013 dzi\u015b istniej\u0105c\u0105 ju\u017c tylko jako atrakcja turystyczna. Przez dekad\u0119 pr\u00f3bowa\u0142 wyhodowa\u0107 las przemys\u0142owy t\u0119tni\u0105cy kauczukiem \u2013 ale drzewa sadzone w nagiej ziemi nie chcia\u0142y rosn\u0105\u0107. Wraz z szeregiem innych fatalnych posuni\u0119\u0107, zako\u0144czonych buntem robotnik\u00f3w, doprowadzi\u0142o to do ca\u0142kowitego upadku \u201eFordlandii\u201d<\/a>. I pomy\u015ble\u0107, \u017ce b\u0142\u0105d ten powtarzano w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach Amazonii jeszcze przez ca\u0142e dekady, zanim zrozumiano, \u017ce gleba w puszczy nie jest \u017cyciodajn\u0105, wiecznie nasycon\u0105 g\u0105bk\u0105, a bogactwo lasu stanowi efekt niezwykle z\u0142o\u017conej i g\u0119stej struktury rosn\u0105cej powoli przez d\u0142ugie stulecia. <\/p>\n\n\n\n

Dzisiaj wystarczy spacer po targowisku, aby przekona\u0107 si\u0119, \u017ce miejscowi dostrzegli ju\u017c potencja\u0142 tkwi\u0105cy w ich zasobach, to znaczy \u2013 nauczyli si\u0119 patrze\u0107 na nie okiem gringo. Wiedz\u0105 dlaczego i po co wielu cudzoziemc\u00f3w przybywa w te okolice uprawiaj\u0105c swoist\u0105 turystyk\u0119 medyczn\u0105 \u2013 opart\u0105 na koktajlach z lokalnych owoc\u00f3w i zi\u00f3\u0142. Z tego wzgl\u0119du absolutn\u0105 kr\u00f3low\u0105 selwy centralnej ukoronowan\u0105 banerami reklamowymi i serwowan\u0105 przez ka\u017cd\u0105 pijalni\u0119 sok\u00f3w jest guanabana<\/a> \u2013 du\u017cy, ciemnozielony owoc o grubej, jakby \u201esmoczej\u201d sk\u00f3rze. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Punkt uliczny z guanaban\u0105 i mikserem.
W tle reklamy promuj\u0105ce owoc jako lek silniejszy od chemioterapii.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wraz z innymi sk\u0142adnikami regeneruj\u0105cych sok\u00f3w, guanabana z pewno\u015bci\u0105 stanowi niez\u0142\u0105 bomb\u0119 witamin. Czy jednak jest a\u017c tak skuteczna, jak twierdz\u0105 miejscowi \u2013 trudno jednoznacznie okre\u015bli\u0107. Podobno badania dowiod\u0142y, \u017ce posiada ona silne w\u0142a\u015bciwo\u015bci antynowotworowe zdolne uzupe\u0142ni\u0107, a niekiedy i zast\u0105pi\u0107 zachodnie metody leczenia. Wzd\u0142u\u017c dr\u00f3g w selwie centralnej nad rzekami Chanchamayo, Paucartambo i Perene po\u0142o\u017cone s\u0105 o\u015brodki i kliniki medycyny naturalnej, gdzie gringos z r\u00f3\u017cnymi problemami zdrowotnymi mog\u0105 przyjecha\u0107 na konsultacj\u0119 lub wykupi\u0107 d\u0142u\u017cszy pobyt po\u0142\u0105czony ze specjaln\u0105 diet\u0105. W\u015br\u00f3d nich znajduje si\u0119 nawet przybytek o naszym akcencie narodowym \u2013 Hotel Polonia prowadzony przez ekscentryczn\u0105 i ciekaw\u0105 posta\u0107, znan\u0105 jako \u201eDziki Mietek\u201d<\/a>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Hotel Polonia, klinika medycyny naturalnej i dom „Dzikiego Mietka” nad rzek\u0105 Chanchamayo<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

U pana Mietka sp\u0119dzi\u0142am kilka mi\u0142ych i ciekawych dni wype\u0142nionych wycieczkami po okolicy oraz \u0142a\u017ceniem po zau\u0142kach targ\u00f3w w La Merced i San Ramon. Wieczorami rozmawiali\u015bmy z gospodarzem do p\u00f3\u017anych godzin nocnych na szerokim tarasie, przed kt\u00f3rym rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 ciemny g\u0105szcz wspania\u0142ego ogrodu sadowego, a obok z cichym pluskiem sun\u0119\u0142a rzeka Chanchamayo. Sceneria dodawa\u0142a niesamowito\u015bci barwnym historiom o \u017cyciu w r\u00f3\u017cnych kulturach, o lokalnej historii i gospodarce, a tak\u017ce o szamanach i medycynie selwy. Od czasu do czasu tematyka skr\u0119ca\u0142a w zakamarki nader ezoteryczne, zahaczaj\u0105c o teorie spiskowe czy tajemnice kosmosu. W takich chwilach jako studentka zbieraj\u0105ca informacje zadawa\u0142am sobie powa\u017cne pytanie o ich wiarygodno\u015b\u0107. Ale gdy wr\u00f3ci\u0142am do Limy, ods\u0142ucha\u0142am nagrania z wywiadu i zweryfikowa\u0142am dane na uczelni, spotka\u0142o mnie mi\u0142e zaskoczenie \u2013 wszystkie uwagi konkretne na temat miejscowych relacji, grup etnicznych, praktyk leczniczych oraz pewnych wydarze\u0144 z niedalekiej przesz\u0142o\u015bci okaza\u0142y si\u0119 prawdziwe. <\/p>\n\n\n\n

Pozdrawiam dzisiaj pana Mietka z ch\u0142odnego Krakowa pogr\u0105\u017conego w deszczach i cieniach listopada. W tak\u0105 pogod\u0119 ch\u0119tnie wypi\u0142abym jeszcze jeden koktajl z guanabany i pos\u0142ucha\u0142a nowej \u201edzikiej\u201d opowie\u015bci.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kocham targowiska. Bazary, kiermasze, jarmarki, markets i mercados \u2013 wsz\u0119dzie na \u015bwiecie stanowi\u0105 doskona\u0142y przegl\u0105d tych rzeczy, kt\u00f3re budz\u0105 zmys\u0142y i s\u0105 zazwyczaj niezb\u0119dne do \u017cycia. Jedzenie w podstawowym, najmniej przetworzonym wydaniu, stroje dla ka\u017cdego, cz\u0119\u015bci zamienne oraz ca\u0142a masa klamot\u00f3w, kt\u00f3re nie wiadomo dlaczego w kupie ciesz\u0105, cho\u0107 pojedynczo ka\u017cdy z nich staje si\u0119…<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[2],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/216"}],"collection":[{"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=216"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/216\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":824,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/216\/revisions\/824"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=216"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=216"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=216"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}