{"id":344,"date":"2020-04-19T19:51:28","date_gmt":"2020-04-19T17:51:28","guid":{"rendered":"https:\/\/gorzkayuca.com\/?p=344"},"modified":"2025-01-26T18:36:23","modified_gmt":"2025-01-26T17:36:23","slug":"przychodzi-baba-do-sheripiari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/2020\/04\/19\/przychodzi-baba-do-sheripiari\/","title":{"rendered":"Przychodzi baba do sheripiari"},"content":{"rendered":"\n
\"\"
droga do Comunidad Pampa Michi – wioski Ash\u00e1ninka<\/em><\/figcaption><\/div><\/figure>\n\n\n\n

Poprzednim odcinkiem rozpocz\u0119\u0142am seri\u0119 tekst\u00f3w dotycz\u0105cych zdrowia i medycyny z perspektywy spo\u0142eczno\u015bci amazo\u0144skich. Dzi\u015b przedstawiam kolejny i mam nadziej\u0119, \u017ce z czasem uro\u015bnie tutaj zbi\u00f3r artyku\u0142\u00f3w cho\u0107 w cz\u0119\u015bci odzwierciedlaj\u0105cy bogactwo i r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 tematu cz\u0119sto poruszanego w kontek\u015bcie dziedzictwa selwy. Czuj\u0119, \u017ce aby zrobi\u0107 to jak nale\u017cy, powinnam zacz\u0105\u0107 od pytania. Zapewne niekt\u00f3rzy stwierdz\u0105, \u017ce si\u0119 czepiam, \u017ce palma pod inn\u0105 nazw\u0105 te\u017c by rodzi\u0142a kokosy, itd. Wierz\u0119 jednak \u017ce jest to kwestia warta zaakcentowania.<\/p>\n\n\n\n

Czy s\u0142yszeli\u015bcie mo\u017ce o amazo\u0144skich szamanach \u2013 stra\u017cnikach tajemnic deszczowego lasu? Tak, ja te\u017c czyta\u0142am o nich ca\u0142kiem sporo \u2013 w mediach, literaturze podr\u00f3\u017cniczej oraz na stronach amator\u00f3w do\u015bwiadcze\u0144 psychodelicznych. Dlatego chcia\u0142abym napisa\u0107 ju\u017c we wst\u0119pie, \u017ce figura taka, jak szaman amazo\u0144ski w rzeczywisto\u015bci nie istnieje. S\u0142owo \u201eszaman\u201d pochodzi z j\u0119zyk\u00f3w wschodniosyberyjskich, a w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Amazonii jest ono u\u017cywane tylko dla okre\u015blenia os\u00f3b, kt\u00f3re nauczy\u0142y si\u0119 niekt\u00f3rych praktyk, aby zarabia\u0107 na turystyce. <\/p>\n\n\n\n

Osoby pe\u0142ni\u0105ce funkcje uzdrowicieli i przewodnik\u00f3w duchowych w swoich spo\u0142eczno\u015bciach s\u0105 okre\u015blane po hiszpa\u0144sku: curandero<\/em> lub m\u00e9dico<\/em>, przy czym w r\u00f3\u017cnych stronach ci\u0119\u017car tych okre\u015ble\u0144 potrafi ulega\u0107 zmianie. Z moich obserwacji wynika, \u017ce w dolnym i \u015brodkowym biegu rzeki Ucayali wi\u0119kszy szacunek wyra\u017cany jest w s\u0142owie m\u00e9dico<\/em>, czasami maestro \u2013 wobec najstarszych i najbardziej do\u015bwiadczonych specjalist\u00f3w. Tymczasem na p\u00f3\u0142nocy, gdzie Ucayali \u0142\u0105czy si\u0119 z Mara\u00f1on tworz\u0105c Amazonk\u0119, wyrazem najwy\u017cszego uznania dla praktyk leczniczych jest tytu\u0142 curandero<\/em>. W kategorii tej \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 zar\u00f3wno \u201ezwyk\u0142e\u201d zielarstwo, jak i komunikacja z wymiarem duchowym. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
duch rzeki, duch lasu<\/em><\/figcaption><\/div><\/figure>\n\n\n\n

Okre\u015blenia hiszpa\u0144skie to oczywi\u015bcie te\u017c nazwy nadane z zewn\u0105trz, dlatego w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci, pisz\u0105c o ludziach konkretnego pochodzenia, staram si\u0119 u\u017cywa\u0107 ich w\u0142asnych s\u0142\u00f3w. Dzisiaj chc\u0119 opowiedzie\u0107 pokr\u00f3tce o medycynie ludu Ash\u00e1ninka<\/em>, u kt\u00f3rego leczeniem zajmuje si\u0119 sheripiari.<\/em>1<\/sup><\/p>\n\n\n\n

W poprzednim tek\u015bcie stara\u0142am si\u0119 przybli\u017cy\u0107 podstawy uog\u00f3lnionego \u015bwiatopogl\u0105du amazo\u0144skiego – konstruktu b\u0119d\u0105cego dzie\u0142em antropolog\u00f3w – opartego jednak na obserwacji i wywiadach przeprowadzonych w wielu spo\u0142eczno\u015bciach. Dla u\u0142atwienia przypomn\u0119 tre\u015b\u0107 w punktach:<\/p>\n\n\n\n

  1. \u017bycie to zas\u00f3b o sta\u0142ej ilo\u015bci, podzielony na \u015bwiecie nier\u00f3wno pomi\u0119dzy \u017cyj\u0105ce gatunki. Pozostaje w sta\u0142ym obiegu.<\/li>
  2. Gatunki te stale konkuruj\u0105 ze sob\u0105 o \u017cycie. Chodzi tu o wszystkie istoty \u2013 ludzi, zwierz\u0119ta, ro\u015bliny oraz inne byty, wszystkie by\u0142y bowiem kiedy\u015b lud\u017ami, maj\u0105 dusze i godno\u015b\u0107 osoby. Ka\u017cda istota ma prawo do \u017cycia, kt\u00f3rego jest jednak na \u015bwiecie za ma\u0142o.<\/li>
  3. W terminach perspektywizmu konkurencja ta okre\u015blana jest jako walka mi\u0119dzy drapie\u017cnikami i ofiarami. Ofiary broni\u0105 si\u0119 przez drapie\u017cnikami m.in. zsy\u0142aj\u0105c na nie choroby. <\/li>
  4. W zwi\u0105zku z tym stan zdrowia mo\u017ce by\u0107 postrzegany jako efekt rozgrywaj\u0105cej si\u0119 bitwy czy te\u017c pr\u00f3by si\u0142 pomi\u0119dzy rywalizuj\u0105cymi ze sob\u0105 bytami. Procesy chorobowe za\u015b i praktyki lecznicze stanowi\u0105 bro\u0144 w walce o przetrwanie. <\/li>
  5. Zadaniem curanderos<\/em> jest d\u0105\u017cenie do r\u00f3wnowagi mi\u0119dzy si\u0142ami. Uwa\u017ca si\u0119, \u017ce stan r\u00f3wnowagi zapewnia wszystkich stronom dogodne warunki do rozwoju i trwania. W ostatnich czasach coraz cz\u0119\u015bciej wyra\u017cane s\u0105 obawy, \u017ce r\u00f3wnowaga si\u0142 \u017cyciowych na \u015bwiecie chwieje si\u0119 dramatycznie, co skutkuje wygini\u0119ciem wielu gatunk\u00f3w, kurczeniem si\u0119 las\u00f3w oraz gro\u017ab\u0105 wyniszczenia niekt\u00f3rych spo\u0142eczno\u015bci. <\/li><\/ol>\n\n\n\n

    \u201eNie zabija si\u0119 wi\u0119cej ni\u017c mo\u017cna zje\u015b\u0107\u201d \u2013 ta prosta zasada india\u0144skiej etyki wci\u0105\u017c pozostaje aktualna. W obliczu zmniejszania si\u0119 zasob\u00f3w flory i fauny, gospodarka le\u015bna wymaga jeszcze wi\u0119kszej wra\u017cliwo\u015bci. Jak to wygl\u0105da w selwie centralnej? Sherpiari <\/em>Ash\u00e1ninka za pomoc\u0105 w\u0142asnych sposob\u00f3w wchodz\u0105 w kontakt z wy\u017cszymi si\u0142ami opieku\u0144czymi r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w i negocjuj\u0105 \u2013 ile ryb mog\u0105 z\u0142owi\u0107, ile zwierz\u0105t upolowa\u0107 w najbli\u017cszym czasie. Zobowi\u0105zuj\u0105 si\u0119 te\u017c, \u017ce b\u0119d\u0105 surowo kara\u0107 przekroczenie wyznaczonych limit\u00f3w, a w razie takich przypadk\u00f3w postaraj\u0105 si\u0119 zado\u015b\u0107uczyni\u0107 selwie.2<\/sup> Przy takim stawianiu spraw logicznym b\u0119dzie wniosek, \u017ce negocjowana jest tak\u017ce ilo\u015b\u0107 ludzi, kt\u00f3rych \u017cycie \u201ewr\u00f3ci do obiegu\u201d. Uk\u0105szenie w\u0119\u017ca, \u015bmiertelne zatrucie, gor\u0105czka przenoszona przez insekty, rak czy zawa\u0142 serca \u2013 wypadki i choroby dokonaj\u0105 dzie\u0142a przeznaczenia \u2013 energia musi kr\u0105\u017cy\u0107 pomi\u0119dzy wszystkimi.<\/p>\n\n\n\n

    Choroby w lesie amazo\u0144skim dzielone s\u0105 zazwyczaj na dwa rodzaje intencjonalnego dzia\u0142ania; wprowadzanie czego\u015b do cia\u0142a lub zabieranie z niego cennych cz\u0119\u015bci. 2<\/sup> Dla zobrazowania podaj\u0119 przyk\u0142ady: otrucie, zaka\u017cenie, cios no\u017ca lub utrata krwi czy t\u0142uszczu, a nawet przemo\u017cne zm\u0119czenie. Pierwsze trzy oznaczaj\u0105 wtargni\u0119cie do wewn\u0105trz, pozosta\u0142e \u2013drena\u017c, pustoszenie, erozj\u0119. Bez wzgl\u0119du na proces, za atakiem stoi zawsze konkretny podmiot \u2013 inny cz\u0142owiek, zwierz\u0119 czy te\u017c ro\u015blina. <\/p>\n\n\n\n

    Poniewa\u017c wszystko konkuruje o \u017cycie z\nabsolutnie wszystkim, na froncie tym mo\u017cna zawiera\u0107 czasowe sojusze. I tym\nw\u0142a\u015bnie jest zielarstwo w wielu spo\u0142eczno\u015bciach amazo\u0144skich \u2013 jest sprzymierzeniem\nsi\u0119 cz\u0142owieka z jedn\u0105 ro\u015blin\u0105 przeciwko \u2013 zdarza si\u0119 \u2013 drugiej ro\u015blinie lub innym\nprzeciwnikom. Je\u015bli duch ro\u015bliny o w\u0142a\u015bciwo\u015bciach leczniczych zgadza si\u0119 w\ndanym przypadku udzieli\u0107 pomocy, to de facto stacza on walk\u0119 z duchem wroga. Placem\ntej bitwy pozostaje za\u015b cia\u0142o pacjenta lub uzdrowiciela. Stan zdrowia jednego i\ndrugiego \u2013 wa\u017c\u0105cymi si\u0119 szansami na zwyci\u0119stwo. Je\u015bli sheripiari<\/em> nie jest do\u015b\u0107 silny i nie potrafi utrzyma\u0107 kontroli nad\nprzebiegiem starcia \u2013 mo\u017ce oberwa\u0107 rykoszetem. Ucierpi w\u00f3wczas tak\u017ce jego\nzdrowie.<\/p>\n\n\n\n

    Ash\u00e1ninka wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 trzy podstawowe grupy sojusznik\u00f3w, dzielone w pierwszym rz\u0119dzie ze wzgl\u0119du na spos\u00f3b pozyskiwania ro\u015blin leczniczych. Do pierwszej nale\u017c\u0105 inchatoshi<\/em> \u2013 gatunki dziko rosn\u0105ce. Pozosta\u0142e – ivenki <\/em>oraz ivinishi<\/em> \u2013 s\u0105 hodowane w przydomowych ogr\u00f3dkach.3<\/sup> Te ro\u015bliny, dla nas przypominaj\u0105ce cz\u0119sto niepozorne chwasty wyrastaj\u0105ce byle gdzie spod kamienia, s\u0142u\u017c\u0105 do wyrobu cennych lek\u00f3w i maj\u0105 szerokie spektrum zastosowa\u0144 \u2013 od zaka\u017ce\u0144, przezi\u0119bie\u0144 i gor\u0105czki po tzw. choroby folk, np. mal aire<\/em> (hiszp. z\u0142e powietrze) b\u0119d\u0105cej skutkiem spotkania z obcym duchem i \u201eprzewiania\u201d jego zimnym tchnieniem.<\/p>\n\n\n\n

    Istotnym sposobem leczenia s\u0105 tak\u017ce k\u0105piele w gor\u0105cej parze z u\u017cyciem odpowiednio dobranych zi\u00f3\u0142. T\u0119 technik\u0119 w spo\u0142eczno\u015bciach Ash\u00e1ninka opanowuj\u0105 ju\u017c ma\u0142e dziewczynki, kt\u00f3re ucz\u0105 si\u0119 fachu shipokantayetatsiri <\/em>\u2013 po hiszpa\u0144sku vaporadoras <\/em>(hiszp. el vapor<\/em> \u2013 para).4<\/sup> Zabieg przypomina typow\u0105 \u201epar\u00f3wk\u0119\u201d – kuracj\u0119 przeprowadza si\u0119 nad ogniskiem, na kt\u00f3rym stawia si\u0119 garnek z wrz\u0105c\u0105 wod\u0105. Do garnka wrzucane s\u0105 li\u015bcie \u2013 odpowiednio dobrane mieszanki w zale\u017cno\u015bci od typu schorzenia. Pacjent ubrany w d\u0142ug\u0105, lu\u017an\u0105 szat\u0119, chowa g\u0142ow\u0119 w wyci\u0119ciu szyjnym tak, aby jego str\u00f3j tworzy\u0142 rodzaj namiotu i staje nad ogniskiem. Z kolei shipokantayetatsiri<\/em> porusza dolnym skrajem tkaniny tak, aby z garnka wydoby\u0142o si\u0119 jak najwi\u0119cej pary i wype\u0142ni\u0142o szat\u0119. Czynno\u015b\u0107 t\u0119 przeprowadza si\u0119 kilka razy \u2013 w zale\u017cno\u015bci od potrzeby. Po zabiegu shipokantayetatsiri<\/em> ods\u0105cza li\u015bcie wykorzystane do kuracji i po ich wygl\u0105dzie ocenia, czy leczenie odnios\u0142o zamierzony skutek. Przyk\u0142adowy zabieg mo\u017cna obejrze\u0107 na tym filmiku<\/a> udost\u0119pnionym przez National Geographic.<\/p>\n\n\n\n

    O ile sheripiari<\/em> u Ash\u00e1ninka jest m\u0119drcem, liderem i lekarzem, shipokantayetatsiri<\/em> mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 do piel\u0119gniarki, doradczyni czy opiekunki. 4<\/sup> Wa\u017cne jednak, aby pami\u0119ta\u0107, \u017ce nasze pr\u00f3by szukania analogii dla element\u00f3w innych kultur mog\u0105 prowadzi\u0107 do znacznego rozmijania si\u0119 z podstawowym znaczeniem poj\u0119\u0107 z pozoru oczywistych, jak zdrowie, choroba, medycyna. Niekt\u00f3rzy badacze zauwa\u017caj\u0105 te\u017c, \u017ce system medyczny w naszym rozumieniu to koncepcja, kt\u00f3ra dla r\u00f3\u017cnych spo\u0142eczno\u015bci amazo\u0144skich pozostaje mniej lub bardziej abstrakcyjna.5<\/sup> By\u0107 mo\u017ce po prostu tam nie wydaje si\u0119 ona a\u017c tak istotna, jak sposoby podzia\u0142u \u017cycia w selwie, gdzie \u017cadna forma nie jest dana nikomu na sta\u0142e. <\/p>\n\n\n\n

    \"\"
    \u0179r\u00f3d\u0142a:<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
    1. https:\/\/www.yumpu.com\/it\/document\/view\/14615929\/diccionario-ashaninka-castellano-lengamer<\/li>
    2. Santos Granero, F.; Barclay, F. (2010) Bultos, selladores y gringos alados:percepciones ind\u00edgenas de la violenciacapitalista en la Amazon\u00eda peruana. <\/em>ANTHROPOLOGICA\/A\u0143O XXVIII, N\u00b0 28, 2010, Suplemento 1, pp. 21-52<\/li>
    3. Kujawska, M.; Sosnowska, J. (2017). \u201eInchatoshi, ivenki, ivinishi \u2013 ro\u015bliny z lasu i ogrodu.Wprowadzenie do problematyki bada\u0144 z zakresu etnobotaniki medycznej w\u015br\u00f3d Indian Ash\u00e1ninka z Amazonii peruwia\u0144skiej<\/em>\u201d. Etnografia. Praktyki, Teorie, Do\u015bwiadczenia 2017, 3: 137\u2013154<\/li>
    4. Arias, F.; Anastacia, B. (2015). \u201eEducaci\u00f3n Ash\u00e1ninka en comunidades nativas de la cuenca del r\u00edo Tambo<\/em>\u201d. Universidad Nacional del Centro del Per\u00fa.<\/li>
    5. Pedersen, D. (1989). \u201eCuranderos, divinades, santos y doctores. Elementos para el analisis de los sistemas medicos\u201d<\/em>. Enfoques en atenci\u00f3n primaria 4(1). <\/li><\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      droga do Comunidad Pampa Michi – wioski Ash\u00e1ninka Poprzednim odcinkiem rozpocz\u0119\u0142am seri\u0119 tekst\u00f3w dotycz\u0105cych zdrowia i medycyny z perspektywy spo\u0142eczno\u015bci amazo\u0144skich. Dzi\u015b przedstawiam kolejny i mam nadziej\u0119, \u017ce z czasem uro\u015bnie tutaj zbi\u00f3r artyku\u0142\u00f3w cho\u0107 w cz\u0119\u015bci odzwierciedlaj\u0105cy bogactwo i r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 tematu cz\u0119sto poruszanego w kontek\u015bcie dziedzictwa selwy. Czuj\u0119, \u017ce aby zrobi\u0107 to jak nale\u017cy,…<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[2],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/344"}],"collection":[{"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=344"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/344\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":879,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/344\/revisions\/879"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=344"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=344"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/gorzkayuca.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=344"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}